فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: کلیات
چکیده ………………………………………………………………………………………………………………………………… 1
1-1-مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………3
1-1-1- فرضیه های تحقیق ………………………………………………………………………………………………………6
2-1-1- اهداف تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………..6
3-1-1- اهمیت تحقیق …………………………………………………………………………………………………………….7
2-1-کلیات………………………………………………………………………………………………………………………………8
1-2-1-معرفی موضوع………………………………………………………………………………………………………………8
2-2-1- مراتع دارای طرح مرتعداری…………………………………………………………………………………………10
3-2-1- تاریخچه تهیۀ طرح‌های مرتعداری در کشور…………………………………………………………………..11
4-2-1- روند تهیه طرح‌های مرتعداری و عملکرد آن‌ها قبل از انقلاب اسلامی……………………………….12
5-2-1- روند تهیه طرح‌های مرتعداری و عملکرد آن‌ها بعد از انقلاب اسلامی……………………………….14
فصل دوم: مروری بر مطالعات انجام شده
1-2- مطالعات انجام شده درایران…………………………………………………………………………………………….20
2-2- مطالعات انجام شده در خارج از کشور……………………………………………………………………………..31
فصل سوم: مواد و روشها
1-3- مواد و روش‌ها ……………………………………………………………………………………………………………..38
1-1-3- مشخصات منطقه مورد مطالعه …………………………………………………………………………………….38
2-1-3- مشخصات مناطق مورد بررسی…………………………………………………………………………………….41
2ـ3- روش تحقیق………………………………………………………………………………………………………………….44
1-2-3- مطالعات کتابخانه‌ای…………………………………………………………………………………………………..44
2-2-3- تعیین جامعه هدف…………………………………………………………………………………………………….44
3-2-3- تعیین جامعه نمونه پیمایش…………………………………………………………………………………………45
4-2-3- نمونه گیری………………………………………………………………………………………………………………46
5-2-3- ابزار گردآوری داده ها………………………………………………………………………………………………..46
6-2-3- بررسی روایی ـ پایایی پرسشنامه…………………………………………………………………………………47
7-2-3- روش تجزیه وتحلیل داده ها……………………………………………………………………………………….47
8-2-3- متغیرهای تحقیق………………………………………………………………………………………………………..48
فصل چهارم: نتایج
1ـ4ـ داده کاوی …………………………………………………………………………………………………………………….50
2-4- سوالات پژوهشی ………………………………………………………………………………………………………….68
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
بحث و نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………….98
پیشنهادات …………………………………………………………………………………………………………………………..107
پیوست ……………………………………………………………………………………………………………………………….109
منابع
منابع فارسی ………………………………………………………………………………………………………………………..114
منابع انگلیسی……………………………………………………………………………………………………………………….118

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

چکیده انگلیسی …………………………………………………………………………………………………………………..121

فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 1ـ3ـ مشخصات عمومی مراتع مورد بررسی……………………………………………………………………..42
جدول شماره 1ـ4: توصیف اطلاعات مربوط به ورود و خروج دام به مراتع روستایی و عشایری مراتع مورد بررسی در سپیدان ………………………………………………………………………………………………………… 52
جدول شماره 2ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان به تاثیرگذاری طرحهای مرتعداری بر بیکاری منطقه ……………………………………………………………………………………………………. 69
جدول شماره 3ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در ارتباط با تاثیر کلاسهای آموزشی و ترویجی بر جلب مشارکت مرتعداران در اجرای طرحهای مرتعداری …………………………….71
جدول شماره 4ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در ارتباط با میزان توجه اداره متولی به درخواستهای آنها در اجرای طرحهای مرتعداری ……………………………………………………………73
جدول شماره 5ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در ارتباط با تاثیر طرح مرتعداری بر معیشت آنها ………………………………………………………………………………………………………..76
جدول شماره 6ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در ارتباط با اطلاع از اهداف طرح مرتعداری ……………………………………………………………………………………………………………………..78
جدول شماره 7ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در ارتباط با اهمیت مرتع……………………………………………………………………………………………………………………………………..80

جدول شماره 8ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در ارتباط با مشارکت آنها در اجرای طرحهای مرتعداری ………………………………………………………………………………………………………83
جدول شماره 9ـ4 : توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در ارتباط با مشارکت آنها در شناسایی مشکلات در رابطه با اجرای طرح مرتعداری …………………………………………………………………86
جدول شماره 10ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در ارتباط با مشارکت آنها در رفع مشکلات در رابطه با اجرای طرح مرتعداری ……………………………………………………………………….88
جدول شماره 11ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در تامین نیروی کار در رابطه با اجرای طرح مرتعداری ………………………………………………………………………………………………………..90
جدول شماره 12ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در در حفاظت و نگهداری از پروژه های اجرای طرح مرتعداری ……………………………………………………………………………………………93
جدول شماره 13ـ4: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در ارتباط با عدم همکاری آنها در اجرای عملیات اصلاحی و احیایی …………………………………………………………………………………95

فهرست اشکال و نقشه ها
عنوان صفحه
شکل شماره 1ـ3: موقعیت مراتع مورد بررسی رو تصویر گوگل ………………………………………………..42
نقشه شماره 2ـ3: موقعیت ایران، استان فارس و شهرستان سپیدان ………………………………………………..43

فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار شماره 1ـ4 : نحوه توزیع داده های نوع مرتع …………………………………………………………………..51
نمودار شماره 2ـ4: نحوه توزیع داده ها و نتیجه آزمون نرمالی کولموگروف ـ اسمیرنوف …………………52
نمودار شماره 3ـ4: توزیع داده های مساحت مرتع بر پایه متغیر نوع مرتع و فصل بهره برداری …………53
نمودار شماره 4ـ4: توزیع داده های سن مرتعداران و فرض نرمال بودن توزیع داده ها …………………….54
نمودار شماره 5ـ4: توزیع داده های تحصیلات مرتعداران روستایی و عشایری مورد تحقیق …………….56
نمودار شماره 6ـ4: توزیع داده های حاصل از نگرش مرتعداران نسبت به تاثیر طرحهای مرتعداری بر بیکاری منطقه ………………………………………………………………………………………………………………………..69
نمودار شماره 7ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در ارتباط با برگزاری کلاسهای آموزشی و ترویجی ………………………………………………………………………………………………………………………………..72
نمودار شماره 8ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در ارتباط با توجه اداره متولی امور مراتع به درخواستهای آنها…………………………………………………………………………………………………………………….74
نمودار شماره 9ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در ارتباط با تاثیرطرح مرتعداری بر معیشت
آنها ……………………………………………………………………………………………………………………………………..76
نمودار شماره 10ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در ارتباط با اطلاع آنها از اهداف طرحهای مرتعداری ……………………………………………………………………………………………………………………………..78
نمودار شماره 11ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در ارتباط با اهمیت مرتع ………………………….81
نمودار شماره 12ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در ارتباط با مشارکت آنها در اجرای طرحهای مرتعداری …………………………………………………………………………………………………………………………….84
نمودار شماره 13ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در ارتباط با مشارکت آنها در شناسایی مشکلات در رابطه با اجرای طرح مرتعداری ……………………………………………………………………………………………86
نمودار شماره 14ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در ارتباط با مشارکت آنها در رفع مشکلات در رابطه با اجرای طرح مرتعداری ………………………………………………………………………………………………..88
نمودار شماره 15ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در تامین نیروی کار در رابطه با اجرای طرح مرتعداری …………………………………………………………………………………………………………………………….91
نمودار شماره 16ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در حفاظت و نگهداری از پروژه های اجرای
طرح مرتعداری ……………………………………………………………………………………………………………………..93
نمودار شماره 17ـ4: توزیع داده های نگرشی مرتعداران در ارتباط با علت عدم همکاری آنها در اجرای عملیات اصلاحی و احیایی ……………………………………………………………………………………………………..96
تحلیل و ارزیابی پروژه مدیریت چرا در سطح مراتع شهرستان سپیدان
(مطالعه موردی: شهرستان سپیدان)
به‌وسیله: رسول صدق‌علی
چکیده:
تغییر و تحولات مدیریت مرتع در رابطه با طرح‌های مرتعداری قدمتی نزدیک به 4 دهه دارد. تهیه طر‌ح‌های مرتعداری در استان فارس به سال 1348 برمی گردد و از آن تاریخ به بعد طرح‌های متعددی تهیه می‌شود. به منظور بررسی تأثیر اجرای طرح‌های مرتعداری بر نگرش و باور مرتعداران، مراتع دارای طرح مرتعداری شهرستان سپیدان مد نظر قرار گرفت. ملاک انتخاب این شهرستان، امکان دسترسی به داده‌های صحیح و دقیق می باشد. روش تحقیق این مطالعه توصیفی و تحلیلی است. ابزار دسترسی به داده‌های تحقیق پرسشنامه است. پرسشنامه ها در قالب طیف لیکرت طراحی گردید و برای بعضی سوالات از نوع باز انتخاب گردید. شیوه آماری رسیدن به نتایج استفاده از معادلات من ویت نی و همبستگی کرامر به منظور بررسی اختلاف و ارتباط آماری می باشد. بی سوادی و مضافاً کهولت سن از جمله نتایج بدست آمده می باشد. درصد قابل توجهی از مرتعداران مورد تحقیق از هر دو جامعه روستایی و عشایری مورد تحقیق متفق القول و بدون اختلاف نظر معنی دار اظهار می دارند که همکاری آنها کم و خیلی کم بوده است. تاثیر طرحهای مرتعداری بر بیکاری و بهبودی وضعیت معیشت از نظر هر دو گروه مرتعداران روستایی و عشایری در قسمت نامطلوب طیف لیکرت قرار گرفته است. از نظر مرتعداران مورد تحقیق وضعیت برگزاری کلاسهای آموزشی و ترویجی نامطلوب، اطلاع از اهداف طرح‌های مرتعداری نامطلوب پاسخ داده شده است.
کلمات کلیدی: فارس، سپیدان، مشارکت، نگرش سنجی، مرتعدار، طرح‌های مرتعداری

فصل اول
مقدمه و کلیات

1-1-مقدمه
منابع طبیعی بعنوان یک بستر برای رشد و توسعه اقتصادی جوامع و کشورها در سطوح خرد و کلان مطرح است. میزان استفاده از این منابع همراه با بهرهبرداری اصولی در رشد و توسعه اقتصادی جوامع و کشورها تاثیرگذار است. مسایل و مشکلات موجود در امر مدیریت مراتع اعم از مشکلات طبیعی، اقتصادی و اجتماعی، افزایش جمعیت انسانی و نیاز به ایجاد کار، درآمد و تامین مواد غذایی منجر به افزایش تعداد بهرهبرداران از مراتع به چندین برابر گردیده است (آذرنیوند، 1380).
مراتع بهعنوان قطب تولید گوشت، علوفه، حفظ آب، خاک و متضمن استمرار تولید در بخشهای دامداری از نقش ارزندهای در اقتصاد کشوربرخوردار است. این موهبت خدادادی با پتانسیل بالقوهای که دارد در صورت مدیریت صحیح علمی و اصولی حتی میتواند در سختترین شرایط آب و هوایی پاسخگوی نیازهای بهرهبردارن از این منبع تولید برای سالیان متمادی باشد (آذرنیوند، 1380).
درصد بالایی از دامهای کشور به مراتع وابستهاند و این مراتع هستند که میتوانند علاوه بر تولید گیاهان دارویی و صنعتی در شرایط آب و هوایی خشک ایران به مقدار بسیار زیادی از فرسایش خاک و هدررفت آب جلوگیری کنند و از طرفی موجب لطافت و پاکیزگی هوا، تولید و افزایش علوفه، تغذیه سفرههای زیرزمینی و جلوگیری از شورشدن آبها و … شود (آذرنیوند، 1380).
بطور خلاصه حیات اقتصادی جامعه ما بهخصوص قشر عظیمی از مردم که فقط از راه دامداری و کشاورزی امرار معاش میکنند به مراتع وابسته است. در سالیان گذشته، با وجود اعمال سیاستهای مختلف مالکیت و بهرهبرداری مراتع، بدلیل وجود جمعیت نسبتا پایین و کیفیت نسبتا بهتر مراتع، تعادل و توازنی بین تعداد دام و ظرفیت مراتع وجود داشته است. در ادامه با سیر صعودی جمعیت از یکسو و بالا رفتن هزینههای زندگی و کاهش خود مصرفی از سوی دیگر شاهد افزایش تعداد دام در مراتع بودیم. همچنین سیاستهای دامداران از تولید برای مصرف به تولید برای فروش تغییر یافت که به تبع آن دامداران برای کسب درآمد بیشتر، اقدام به افزودن تعداد دام در مرتع نمودند که این عوامل منجر به تخریب مراتع کشور گردیدند. با در نظر گرفتن اهمیت مراتع، شرایط خشک آب و هوایی ایران و این نکته که در شرایط کنونی، مراتع قادر به تولید علوفه مورد نیاز دامهای کشور نمیباشد، باید نسبت به افزایش تولید در واحد سطح مراتع اقدام نمود (آذرنیوند، 1380).
با توجه به این مسایل، سازمان جنگلها و مراتع و آبخیزداری کشور در طول سالهای فعالیت خود جهت بهرهبرداری بهینه، اصلاح و احیای مرتع و حفاظت آب و خاک و در نتیجه جلوگیری از تخریب مراتع روشهای مختلفی را مورد آزمون و تجربه قرار داده است. در شرایط کنونی و با توجه به سیاست‌های سازمان جنگلها و مراتع و آبخیزداری کشور، واگذاری مراتع در قالب طرحهای مرتعداری به بهرهبرداران بهعنوان یک راه حل اساسی در احیا و اصلاح مراتع مورد توجه گسترده قرار گرفته است که با اجرای این طرحها علاوه بر انجام عملیات اصلاحی و احیایی متناسب با شرایط اقلیمی و اکولوژیکی منطقه، بهرهبرداری اصولی همراه با سیستمهای چرایی مناسب و با رعایت ظرفیت چرا صورت میگیرد. طرحهای مرتعداری یکی از شیوههای مدیریتی است که در سالهای اخیر در سطح وسیعی مورد توجه قرار گرفته است. بطور کلی اجرای طرحهای مرتعداری بر اساس محدوده عرفی مرتعداران بهعنوان بهترین روش در جهت اصلاح و احیای مراتع مورد ملاحظه قرار گرفته است. عدم مشارکت بهرهبردارن بهعنوان یک دلیل عمده، مانع اجرای دقیق طرحهای مرتعداری بوده است (آذرنیوند، 1380).
مشارکت بهرهبرداران در طرحهای اصلاحی و احیایی مراتع امری ضروری و بخش مهمی از موفقیت پروژهها را در این منابع سبب میشود. امروزه نقش مشارکت مردم در امر اصلاح، احیاء و مدیریت منابع طبیعی ملموس و از رویکردهای جدید سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور بهشمار میرود (اسراری، 1379). یکی از راهکارهای تأثیرگذار برای کاهش تخریب مراتع، مشارکت بهرهبرداران در اجرای طرحهای مرتعداری است، لذا بررسی نگرش بهرهبردارن مراتع نقش مهمی در شناخت عوامل مؤثر بر مشارکت آنان در اینگونه طرحها را دارد (اسراری، 1379).
یکی از برنامههایی که در طرحهای مرتعداری مدنظر مدیران و برنامهریزان طرحها میباشد کنترل ظرفیت چرا است. بنابراین لازم است که طرحهای مرتعداری اجرا شده از این نقطهنظر مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند.

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

1-1-1-فرضیههای تحقیق:
1-تغییرات دام و دامدار در سطح مراتع شهرستان سپیدان در سال 1392 منطبق با مجوزهای صادره می‌باشد؟
2- نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان نسبت به پروژه ملی مدیریت چرا در راستای اهداف طرح می‌باشد؟
3- پروانه‌های چرایی صادره در سطح شهرستان سپیدان همچنان دارای اعتبار می‌باشند؟
2-1-1- اهداف تحقیق
این تحقیق اهداف زیر را دنبال میکند:
1- ارزیابی پروژه ملی مدیریت چرا و بررسی نگرش بهره‌برداران نسبت به آن در مراتع شهرستان سپیدان
2- بررسی جمعیت دام و دامداران مراتع شهرستان سپیدان
3ـ بررسی مجوزهای صادر شده در مراتع شهرستان سپیدان

3-1-1-اهمیت تحقیق
گستردگی مراتع تحت مدیریت، ضعف کمی- کیفی پرسنل وضعف امکانات و تجهیزات دستگاه متولی و مضافاً تغییرات شگرف اقتصادی و اجتماعی که سالهاست ساختار جوامع روستایی و عشایری را متاثر ساخته، امکان سوءِ استفاده از این فضای موجود توسط متجاوزان به عرصه‌های مراتع شهرستان سپیدان پیش بینی می‌شود. نتایج حاصل از این تحقیق زمینه‌های اصلاح شیوه‌های اجرایی را فراهم می‌آورد. مراتع از نظر اقتصادی موجب رونق دامداری و بهبود وضعیت رفاهی بهرهبرداران و تأمین بخش عمدۀ نیاز گوشتی و ایجاد اشتغال برای قشر عظیمی از نیروهای روستایی و عشایری و جلوگیری از اثرات زیانبار مهاجرت میگردند. نظر به اهمیت و نقش منابع طبیعی در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور و روند تخریب روز افزون این منابع، لزوم احیای منابع طبیعی بهویژه مراتع، مورد توجه اکثر مسئولان قرار گرفته است. از آنجاییکه دولت بهتنهایی نمیتواند طرحهای حفظ و اصلاح مراتع را اجرا کند، بنابراین جلب مشارکت بهرهبرداران، یافتن شیوه ای عملی و ایجاد انگیزه در بهرهبرداران از اهمیت ویژهای برخوردار است.در همین راستا و بر اساس سیاستهای برنامههای پنج ساله، دولت اقدام به واگذاری مراتع به تعاونیها و بهرهبرداران سنتی نموده است که طی دو برنامه اول و دوم اجرا شده است (آذرنیوند، 1380).
استفاده از مشارکت مردمی در احیای منابع طبیعی به عنوان یک نیاز و ضرورت مطرح است، به طوری که تأکید بر مشارکت مردم در تصمیم های پیرامون منابع طبیعی به عنوان نزدیکترین و آسانترین راهکار حفظ این منابع است (اسراری، 1379). لذا بررسینظرات مرتعداران نسبت به اجرای طرحهای مرتعداری میتواند مسئولین زیرربط را در هر چه بهتر اجرا کردن این طرحها کمک نماید و همچنین با توجه به اینکه سالیانه تعداد زیادی طرحهای مرتعداری در ایران انجام میشود و با توجه به تسهیلات و هزینههای زیادی که دولت در انجام این طرحها متقبل میشود، بررسی اینکه آیا این طرحها توانسته است مشکل تعداد زیاد دام و دامدار را که منجر به تخریب پوشش گیاهی در سطح مراتع شده است، برطرف نماید، لازم و ضروری است تا بتوان در مورد طرحهای آتی برنامهریزیهای لازم را انجام داد.
2-1- کلیات
1-2-1- معرفی موضوع
از 165 میلیون هکتار مساحت کشور حدود 146 میلیون هکتار آن عرصه منابع طبیعی شامل مراتع، جنگلها، بیابانها و شنزارها است که از این میزان 94 میلیون هکتار آن را مراتع تشکیل میدهد (2). مسایل و مشکلات موجود در امر مدیریت مراتع کشور، شامل مشکلات طبیعی، مسایل و مشکلات اقتصادی – اجتماعی، تنگناهای قانونی از یک طرف و افزایش جمعیت انسانی از سوی دیگر، نیاز به کار، اشتغال و مواد غذایی را افزوده است. بههمین دلایل در سالیان گذشته تعداد بهرهبرداران و به دنبال آن تعداد دام در مراتع به چندین برابر افزایش یافت. در نتیجه بهرهبرداری بیش از توان و ظرفیت مراتع، این منابع را رو به تخریب نهاده است.
با توجه به اینکه مراتع کشور از لحاظ تأمین علوفه مورد نیاز دام، حفاظت خاک و آب، محیط زیست و … از جایگاه ویژهای برخوردار است، ارائه راهکارهای فنی و مدیریتی جهت افزایش پوشش گیاهی و تولید علوفه مرتع بهمنظور پایداری اکوسیتم مراتع و کسب درآمد لازم و بازگشت سرمایه اولیه لازم و ضروری است. چنانچه مراتع کشور توسط کارشناسان مربوطه ممیزی شوند و طرحهای مرتعداری و مدیریتی لازم در آنها اعمال شود،ممکن است که تا حدودی جبران کمبود علوفه شده، از طرفی میزان هدررفت خاک بهواسطه فرسایش و آلودگی محیط زیست کاهش یافته و مشکلات اکوسیستم گیاهان صنعتی و دارویی مراتع تا حدی مرتفع گردد (خاتون آبادی و همکاران، 1380).
یکی از موضوعات مهم در بحث مدیریت مرتعداری مشخص کردن حدود و اندازه مراتع توسط کارشناسان میباشد که میزان ظرفیت چرا و تعداد دام با توجه به نظر کارشناسی مشخص خواهد شد تا لطمهای به مراتع وارد نگردد. این امر امروزه تحت عنوان پروانه چرا برای دامداران توسط کارشناسان اداره منابع طبیعی صادر میگردد. با توجه به مسایل اقتصادی و اجتماعی و افزایش جمعیت، افزایش تعداد دام، نیاز روزانه دام به مواد غذایی و استفاده مفرط و بیرویه از مراتع باید مدیریت قاطعانه برای مراتع کشور اعمال گردد تا بتوان استفاده بهینه از مراتع در زمینه تولید و پوشش گیاهی به عمل آید(خاتونآبادیوهمکاران، 1380).
مراتع ممیزی شده مراتعی هستند که حدود و اندازه و مرز آنها مشخص شده و میزان استفاده از آنها توسط کارشناسان تعیین گردیده است. چرای دام در این مراتع ملزم به کسب پروانه چرا بوده و این مراتع دارای شناسنامهای میباشند که حدود اربعه، مساحت، ظرفیت دامی مجاز، مشخصات بهرهبردار یا بهرهبرداران با تعداد دام هر یک و اطلاعاتی راجع به وضعیت، گرایش، توپوگرافی، منابع آب و خاک و سایر موارد مرتع را شامل میشود (خاتونآبادیوهمکاران، 1380).
مراتع دارای طرح مرتعداری هستند که پس از ممیزی شدن جهت حفاظت، احیاء، اصلاح، توسعه و بهرهبرداری پایدار،در آنها طرح مرتعداری تهیه و اجرا میگردد. در این قسمت، بهدلیل اهمیت طرحهای مذکور به معرفی و سابقۀ تاریخی آن میپردازیم.

2-2-1- مراتع دارای طرح مرتعداری
بر طبق تعریف، طرح مرتعداری برنامه مدونی است که کلیه روشهای مدیریتی لازم در رابطه با حفظ، احیاء و توسعه بهرهبردارای صحیح از مراتع به منظور داشتن تولیدات مستمر در آن مشخص شده باشد (2). به عبارت دیگر برنامه مدونی است که مجری طرح با اجرای آن حداکثر علوفه را تولید کند. این تولید به گونهای برنامهریزی میشود که به صورت مستمر بوده، به آب و خاک منطقه نیز آسیبی نمی‌رساند. طرح مرتعداری قرارداد دو جانبهای است میان سازمان جنگلها و مراتع و آبخیزداری به نمایندگی از سوی دولت و مجری طرح که غالباً دامداران و مرتعداران همان منطقه هستند که بهصورت 30 ساله در محضرها منعقد میشود و در صورت رعایت کلیه برنامههای پیشبینی شده در طرح و موافقت سازمان، در پایان 30 سال نیز قابل تمدید و واگذاری به وارثان است (آذرنیوند، 1380).
در هر طرح مرتعداری، اوضاع طبیعی منطقه شامل محل، موقعیت، مساحت، شرایط آب و هوایی، وضعیت خاک، وضعیت توپوگرافی و پوشش گیاهی (شناسایی گیاهان، وضعیت، گرایش، درصد پوشش، تولید، ظرفیت و محصولات فرعی مرتع)، منابع آبی، وضعیت تامین علوفه، موقعیت اجتماعی دامداران موجود در منطقه و سایر مسایل ضروری مطالعه و سپس بر اساس این عوامل، برنامهریزی جهت حفظ، احیاء، اصلاح و بهرهبرداری از این مراتع انجام میشود.
برنامههای اصلاحی رایج در طرحهای مرتعداری شامل بوتهکاری، ذخیره نزولات آسمانی، کپهکاری، کشت مستقیم (بذرکاری)، قرق، کودپاشی، تأمین آب که شامل احداث آبشخوار، مرمت چشمه، احداث آبانبار، تأسیسات و ساختمانهای مورد نیاز شامل آغل، چاه، موتورخانه، آبانبار، تلمبه بادی (با توجه به منطقه طرح)، ماشینآلات مورد نیاز عملیات اصلاحی و … است. همچنین تهیهکننده طرح مؤظف است، هزینه و درآمد (توجیه اقتصادی) طرح را برآورد و تولید حاصل از برنامههای اصلاحی را تعیین کند. در نهایت، تصویب طرح و عقد قرارداد بین مجری و کارفرما (اداره کل منابع طبیعی) برقرار میشود (آذرنیوند، 1380).
3-2-1- تاریخچه تهیۀ طرحهای مرتعداری در کشور
قبل از اجرای قانون اصلاحات اراضی و ملی شدن جنگلها و مراتع، اعمال مدیریت مرتع به عهده بخش خصوصی بود و تا سال 1333 دولت هیچ گونه نقشی در اداره مراتع نداشت. در همین سال شورای عالی مرتع وزارت کشاورزی وقت شکل گرفت که نقش مهمی را ایفا نکرد. اولین کارشناسان فائو (FAO) در سال 1338 به ایران آمدند و گزارشهای آنان پایهگذار برنامهریزی در مرتع شد (آذرنیوند، 1380).
دولت از سال 1341 هیچگونه نظارتی بر مراتع کشور اعمال نمیکرد. افزایش اختلاف بین مالکین و بهرهبرداران، به دلیل عدم وجود حقوق مالکیت قانونی برای افراد، باعث شد که مراتع بهشدت تخریب و منافع طولانی مدت با منافع آنی جایگزین شود.
از سال 1341 به بعد عملیات اصلاح و احیاء مراتع مورد توجه قرار گرفت و در سال 1342 با ایجاد سازمان مراتع کشور، در عمل برنامههای اصلاح و احیای مراتع و تولید علوفه به مرحله اجرا در آمد و این برنامههای بسیار اندک در سطح کوچک، به صورت نمایشی و بیشتر در قالب ایستگاههای تولید علوفه اجرا میشد. از سال 1347 تهیه و تدوین طرحهای مرتعداری بهعنوان یک
راهحل اساسی در احیای مراتع کشور در دستور کار دفتر فنی مرتع سازمان جنگلها و مراتع کشور
قرار گرفت (آذرنیوند، 1380).
4-2-1- روند تهیه طرحهای مرتعداری و عملکرد آنها قبل از انقلاب اسلامی
با تشکیل وزارت منابع طبیعی در سال 1347 و با توجه به ماده 3 قانون حفاظت از جنگلها و مراتع که بهرهبرداری از مراتع را در قالب طرحهای مرتعداری مجاز دانسته بود، دفتر فنی مرتع وزارت منابع طبیعی در تهران با همکاری کارشناسان سازمان ملل، کلاسهای تهیه طرح مرتعداری را در ایستگاه همند آبسرد تدارک دید.
بعدها دفتر فنی با تشکیل سه تیم تهیه طرح، طرحهای مرتعداری را برای زرند ساوه در سطح 191026 هکتار، اوباتو در کردستان در سطح 86000 هکتار، سبزوار در سطح 82000 هکتار، کرمان در سطح 250000 هکتار، ورامین گرمسار در سطح 300000 هکتار، مغان و سبلان در سطح 92000 هکتار و لکان فارس در سطح 500000 هکتار تدوین کرد (آذرنیوند، 1380).
به چند دلیل اجرای این طرحها جز در سطوحی که دولت خود به طور مستقیم وارد اجرا گردید عقیم ماند (آذرنیوند، 1380).
در سال 1355 علت عدم اجرای این طرحها بررسی شد و نتایج زیر بدست آمد:
1- الگوهای کشورهای پیشرفته مانند آمریکا و یا کشورهای مشابه در کشوری مانند ایران که فرهنگ خاص اسلامی و ملی دارد، نمیتواند به مرحله اجرا درآید.
2- الگوهای سوسیالیستی به هیچ وجه در ایران قابل استفاده نیست، بهخصوص در بخش دامداری روستایی کشور که مذهب ریشه عمیق دارد.
3- مرتعدار به مرتع وابسته نبود.
4- اجرای این طرحها در سطوح وسیع و مشترک بین یک گروه بزرگ که سنتها و فرهنگهای متفاوت دارند، امکان پذیر نیست و نمیتوان گروهی را که در سطح 500000 هکتار با آداب و سنن متفاوت هستند، ملزم به اجرای یک طرح نمود.
5- تا زمانیکه مرتعدار در اجرای طرح مشارکت نداشته باشد، طرح اجرا نخواهد شد.
با توجه به این نتایج طرحهای مرتعداری کوچک مورد تأیید قرار گرفتند (آذرنیوند، 1380).
از سال 1355 در دومین تجربه، توجه کارشناسان به واحدهای بهرهبرداری کوچکتر و بهعبارتی سازمان‌های عرفی معطوف شد و برای ایجاد و اعتماد و انگیزه در دامداران و همچنین تأمین بخشی از هزینههای تهیه طرح، مقرر گردید متقاضیان تهیه طرح با پرداخت هکتاری 50 ریال آمادگی خود را برای تهیه و اجرای این طرحها اعلام کنند.
طرحهای کوچک که به مدت 15 سال به مجریان طرحهای مرتعداری واگذار میشد، در مقایسه با طرحهای بزرگ موفقتر بود و در مناطقی از کشور مورد استقبال دامداران قرار گرفت. در برخی موارد افرادی با سوءاستفاده از عدم آگاهی دامداران درصدد برآمدند با پرداخت هزینه تهیه طرح، مراتع آنان را تصاحب کنند، نظیر طرح مرتعداری ویستان علیا در خرمدره با مساحتی معادل 3000 هکتار که در سال 56-1355 تهیه شده بود. بهطور کلی در طول سالهای قبل از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی 4/3 میلیون هکتار طرح مرتعداری تهیه شد (آذرنیوند، 1380).

5-2-1- روند تهیه طرحهای مرتعداری و عملکرد آنها بعد از انقلاب اسلامی
با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی در بهمن 1357 و ایجاد تغییرات بنیادی در کلیه زمینهها مسئلۀ مرتعداری و بهرهبرداری از مراتع نیز دستخوش تغییر و تحولات گردید که به بررسی آنها در سه دوره زمانی میپردازیم:
1-5-2-1- از بدو انقلاب تا ابتدای برنامه اول (68-1357)
در سالهای 1358 تا 1360 تهیۀ طرحهای مرتعداری متوقف گردید. در سالهای 1360 تا 1362 مجددا طرحهای بزرگ مورد آزمایش قرار گرفت. چون در طول سالهای اولیه انقلاب تغییرات عمدهای در مراتع ایجاد شد، نظامهای ایجاد شده دستخوش تغییرات، جمعیت مرتعدار افزوده، تجاوزات به حقوق دیگران گسترده و شکلگیری علاقمندی بین مرتعدار و مرتع مجدداً قطع شد. با توجه به اینکه ارگانهای تصمیمگیرنده نیز متعدد و هر گروه برای خود در حال دستیابی بهروش جدیدی بود، در سالهای 1363 و 1364 اصولا طرحی تهیه نگردید (آذرنیوند، 1380).
سازمان جنگلها و مراتع کشور با درک این واقعیت که آموزش و ترویج میتواند نقش تعیین کنندهای در نگهداری و بهرهبرداری صحیح از منابع طبیعی داشته باشد، با روشهای مختلف شروع به ترویج اهمیت حفظ منابع طبیعی کرد و بدین منظور از سال 1363 کلمۀ مرتعدار را به جای دامدار و مرتعداری را به جای دامداری ترویج، تبلیغ و سعی نمود تا کلیه اعتبارات خود را در بخش مرتع به تهیه، تدوین و اجرای طرحهای مرتعداری که تنها راهحل حفظ و بهرهبرداری صحیح از مراتع است اختصاص دهد (آذرنیوند، 1380).
از سال 1364 با تغییراتی که در معانی و مفاهیم اولیه نظیر دامداری، مرتعداری و … بهوجود آمد، مرتعداری باعث بقای مرتع و دام شناخته شد و دامداری فقط بهرهبرداری از مرتع در نظر گرفته شد. مسایلی نظیر تضمین شغلی، احساس علاقه، ایجاد انگیزه مالکیت و وابستگی دامدار به مرتع تغییراتی را در طرحهای مرتعداری پدید آورد و به شیوههای جدید مجدداً تهیه شد. سپس به استانها نیز اعلام شد که فعالیت اجرایی مرتعداری را در قالب طرح انجام دهند و طول مدت قرارداد نیز به 30 سال افزایش یافت (آذرنیوند، 1380).
در سال 1365 با تجربههایی که طی دو دهه دربارۀ تفکر و اجراء طرحهای مرتعداری به دست آمده بود، تهیۀ این طرحها سیاست اصلی سازمان جنگلها و مراتع برای مدیریت مراتع در نظر گرفته و بهطور کلی از سال 1358 تا 1367، 5593500 هکتار طرح مرتعداری تهیه شد (آذرنیوند، 1380).
2-5-2-1- برنامۀ پنج سالۀ توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی
دفتر فنی مرتع سازمان جنگلها و مراتع کشور بر اساس تجارب حاصل از سالیان متمادی فعالیت و تجربه روشهای گوناگون معمول در جهان و با توجه به وضعیت اجتماعی حاکم بر مراتع کشور، اساس سیاستهای اجرایی خود را در برنامه پنجساله اول بر پایه استفاده حداکثر از نیروی مردم استوار کرده بود (آذرنیوند، 1380). و با تکیه بر عوامل زیر سیاست بخشی از مدیریت مراتع تدوین شد:
1- با توجه به روند بهرهبرداری و شدت تخریب مراتع، دستگاه اجرایی به تنهایی قادر به اصلاح و احیای مراتع نیست.
2- بهرهبرداری از مراتع رایگان انجام میگیرد، در حالیکه سرمایهگذاری از طریق بخش بهرهبردار صفر است.
3- هیچ برنامهای بدون مشارکت مردمی موفق نیست
4- سرمایهگذاری بخش دولتی برای نیاز بخش مرتع کافی نیست.
5- مراتع کشور و بهرهبردار آن تا زمانیکه به یکدیگر وابسته نباشند، عملیات اصلاحی پاسخ نمیدهد و اگر موفق شود، پایدار نخواهد بود.
با توجه به عوامل یاد شده، برای رفع مشکلات بالا ابتدا باید بین مرتعدار و مرتع وابستگی ایجاد کرد. این امر زمانی امکانپذیر است که مرتعدار احساس مالکیت قانونی و در مرتع سرمایهگذاری کند، بدین ترتیب وی درآمد و سرمایهگذاری معینی دارد که این امر بین بهرهبردار و مرتع ارتباط و علاقه ایجاد می‌کند.
در برنامه اول سرمایهگذاریهای زیربنایی مانند تأمین نهاده توسط بخش دولتی و سرمایهگذاری اجرایی توسط بخش خصوصی و یا مرتعدار انجام میگرفت. در این برنامه نسبتهای سرمایهگذاری در امور مختلف اجرایی بین 40 تا 60 درصد نوسان داشت، این روند و برنامه در زمانی تدوین شد که سازمان جنگلها به وزارت کشاورزی و بخش عشایر به وزارت جهاد وابسته بود. پس از الحاق سازمان جنگلها و مراتع به وزارت جهاد سیاستهای اتخاذ شده قبلی مورد بررسی قرار گرفت و سیاستهای گذشته سازمان با تأکید بر این نکته که باید احساس علاقه و وابستگی بین بهرهبردار و مرتع شکل قانونی بهخود بگیرد، تدوین شد. سیاست فعلی سازمان بر این امر استوار بود که باید حقوق مرتعداران رسمیت قانونی بهخود بگیرد و این حق بهنحوی باشد که دستخوش تغییرات و سیاستها نشود. از طرفیبه بهرهبرداران و مرتعداران این حق داده شود که بتوانند مرتع خود را واگذار کنند و رسیدن به واحدهای اقتصادی در مرتعباید در رأس امور قرار گیرد. بهطور کلی در برنامه اول (72-1368) 6387266 هکتار طرح مرتعداری تهیه شد (آذرنیوند، 1380).
3-5-2-1- برنامۀ پنجساله دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی
سیاست بخش مرتع در برنامه دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با توجه به نتایج حاصل از تجربیات بهدست آمده، بر اساس عوامل زیر تهیه و به مرحله اجرا درآمده است:
1- با توجه به وسعت مراتع کشور و انتقال کار مردم به مردم، جذب سرمایهگذاری بخش خصوصی و اقتصادی کردن واحدهای مرتعداری ضرورت دارد که بهرهبردار (مرتعدار) کلیه برنامههای اصلاحی و احیای مدیریت مرتع را انجام دهد.
2- دستگاههای فنی و دولتی بهمنظور اجرای دقیق طرح بهطور مستمر نظارت کنند.
3- در اجرای طرحها بهخصوص تشویق و ترغیب مرتعداران باید برای شغل آنان تضمین لازم وجود داشته و از تعداد مراکز تصمیمگیری کاسته شود و شرایط اجرای طرح بهنحوی باشد که مجری بتواند سرمایهگذاری کند.
4- واحدهای مرتعداری به واحدهای اقتصادی تبدیل شود.
5- تضمینهای قانونی در مورد اجرای طرحها ایجاد شود.
6- از اعتبارات واحدهای اعتبار دهنده برای کمک به مجریان طرحهای مرتعداری با بهره کم و بلندمدت استفاده شود.با توجه به عوامل یاد شده برنامههای بخش مرتع در برنامه دوم تدوین و پیشبینی شد که:
الف- در کلیه مراتع کشور مرتعداران ذیحق تشخیص و ممیزی مراتع انجام گیرد.
ب- تهیه و اجرای 23 میلیون هکتار طرح مرتعداری در سراسر کشور که مجموع برنامه اول و دوم تا سطح 30 میلیون هکتار از مراتع را پوشش دهد.
ج- بخش خصوصی در طرحهای مرتعداری، با سرمایهگذاری بین 40 تا 60 درصد، کلیه عملیات اصلاحی و احیایی لازم را به مرحله اجرا درآورد.
د- در بعضی از استانها با کمک بانک جهانی طرحهای مدیریت مراتع به مرحله اجرا درآید.
ه- 1500 هزار هکتار اراضی دیم کم بازده، تحت کشت گیاهان علوفهای دیم قرار خواهد گرفت.
و- بخش دولتی بذور مورد نیاز و نهادههای اساسی را تأمین خواهد کرد (آذرنیوند، 1380).
با توجه به اینکه در برنامه دوم پیشبینی شده بود برای 23 میلیون هکتار از مراتع کشور طرح مرتعداری تهیه شود، اما در عمل فقط برای 12503328 هکتار از اراضی مرتعی طرح مرتعداری تهیه شد (آذرنیوند، 1380).

فصل دوم
پیشینه تحقیق

1-2- مطالعات انجام شده در ایران
حسینپور (1372) در مطالعه خود به این نتیجه رسید که بین ناآگاهی از محتوای برنامه و عدم مشارکت مردمی در فعالیتهای آبخیزداری رابطهای حاکم است. همچنین توجه به نیازهای روستاییان و در نظر گرفتن آنها در برنامهریزی و تقسیمات، توجه به ارزشها، فرهنگها و عرف محلی باعث افزایش مشارکت خواهد شد (11).
انصاری (1373) با انجام مطالعه ای در زمینه علل و عواملی که باعث عدم مشارکت در اجرای طرحهای مرتعداری میشود، به دلایل تاریخی، سیاسی و اجتماعی، برخورد دستگاههای اجرایی در سیاستگذاری و تدوین برنامهها و برخورد ناظران طرحها با بهرهبرداران اشاره مینماید. وی اینطور نتیجهگیری میکند که در شرایط کنونی و از دیدگاه عشایر کلیه راهها و برنامههای اصلاح و احیای مراتع به دولت ختم می‌شود (8).

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید